منوچهر اميرى
8
فرهنگ داروها و واژه نامه هاى دشوار ( يا تحقيق درباره كتاب الأبنية عن حقائق الأدوية لموفق الدين أبو منصور الهروى 365 ه ) ( فارسى )
سمى است ، سنجد تلخ ، زهر زمين ، زيتون تلخ » . ( فرهنگ معين ) . درختى است زيبا و به ارتفاع 10 تا 15 متر كه منشاء اصلى آن نواحى شرقى هندوستان و ايران تشخيص داده شده است . گلهائى معطر به رنگ آبى مايل به بنفش و مجتمع به - صورت خوشه دارد . ميوهاش شفت ، بيضوى ، به بزرگى يك نخود ، به رنگ تقريبا زرد و محتوى هسته سختى است كه از آن تسبيح مىسازند . اسامى محلى اين درخت در نور به شال پستانه در لاهيجان به - شيطان زيتون و شال زيتون ، در رامسر به ديوزيت ، در مازندران به شال سنجد و زيتون تلخ ، در طهران به سنجد تلخ و در آستارا به زنبيل آغاجى موسوم است ( زرگرى ، ج 1 ، ص 329 - 330 ) . اسامى فارسى چندى هم كه در كتب مذكور است و مسلما با درختانى ديگر مخلوط و مشتبه گرديده : توغ ، تاغ ، طاق ، طاقك ، طغك و طاخك مىباشد ( درختان و درختچهها ، 222 ) . آس ( s ) ( لا ) Myntvs communis ( فر ) Myrte آس ، مورد دو جنست دشتى و بستانى . . . دشتى را مورد اسفرم خوانند . . . و مورد بستانى اين مورد است كه خود معروف است . الابنيه ( بهم 13 ، زل 12 ) . آس هو بالروميه مرسينى و بالسريانيه آسا و بالفارسيه و السنديه مورد . . . مورد اسبرم انه المآس الكرمانى المستدير الورق و قال الرازى فيه انه آس برى . . . لكن ثمرة البستانى كذلك ابيض و اسود : ( الصيدنه ، ب 17 ) . آس مورد است اندر مورد حرارتى لطيف است ( اغراض ، 611 ) . آس معرب از اسا سريانى و به - فارسى مورد نامند . درخت بستانى او بلندتر از درخت انار و برگش ريزهتر و سبزتر از برگ انار و مايل به اسقداره و تخمش سياه و خزان نمىكند و با عطريت است ( تحفه ، 23 ) . آس اسمه المشهور عند عامة المغرب الريحان و هو عند عامة اهل مصر المرسين ( شرح اسماء ، م 15 ) . آس ماخوذ از لغت آشورى آسو و آرامى آسا و عبرى هدس بر وزن عبث مىباشد . مرسين در الصيدنه مرسين ماخوذ از مور - سينه myrsine يونانى است ( مايرهوف م 15 ) . اسفرم بر وزن دلبرم و بهترم به - معنى سبزه و ريحان است كه اسپرم و اسپر - غم و اسپرهم و سپرغم نيز گويند و اسپرم را با بعضى كلمات تركيب كرده و نام نوعى خاص از ريحان قرار دادهاند و از آن جمله است شاهسپرم و مورد - اسپرم ( بهمنيار ، 13 ) . مورد . . . اين درختچه مخصوصى نواحى نسبتا خشك و معتدل و بومى اروپاى جنوبى است و در نقاط نيم خشك و اسپتى لرستان ، سپيد